Historie rodzinne (w prozie Brunona Schulza)

Ewa Świąc

Powrót do początku. Przeciw śmierci?

Nie tak łatwo odejść z Schulzowskiego świata, czego dowodzą historie nieustannych przeobrażeń ojca, jego odradzania się – przechodzenia z formy do formy. Pamiętamy Schulzowską konstatację   („Wystarczy trochę chlorofilu…”). To świat, w którym nie ma śmierci, a historia jednostkowa zdaje się funkcjonować jak Arystotelesowska przypadłość. Czym jest ów obraz, jedyna Historia, przebijająca się przez jej tekstowe realizacje? Wydaje się, że ową istotą jest sam rytm, ruch, wir, koło życia, dynamiczne trwanie, w którym martwe, wypchane zwierzęta wciąż prowadzą swoisty rodzaj egzystencji, a rozgotowany ojciec-rak rusza „dalej”. Gdzie? Cel wydaje się nieistotny, bardziej zasadne byłoby pytanie: jak? A zatem: w zgodzie z nurtem życia, instynktownie, nawykowo, kurczowo trzymając się bytu.

W przywołanych słowach autora kryje się zarazem jakiś rodzaj rezygnacji tego, któremu brak mocy, by stanąć w poprzek owego pędzącego nurtu. Byłoby naiwnością mówić jedynie o Schulzowskiej afirmacji życia, bo zachwyt ten jest pomieszany ze smutkiem i lękiem – w tym skierowanym do przodu ruchu kryje się nieczułość; owo pędzące – niezmiennie, nieokreślone – do przodu „to” pozbawione jest wrażliwości na podmiotowość, wyjątkowość materii (a przecież „ta materia cierpi”). Nie byłaby to jednakże Schulzowska proza, gdyby w tym przerażeniu nie przebłyskiwała jakaś pokątna (sadystyczna) przyjemność, związana z kreśleniem tych kruchych, „pokracznych” materialnych bytów. Przyjemność, która nosi także znamiona masochizmu – we wspomnianych „bytach” przegląda się bowiem i sam bohater. Mamy więc wszystkie możliwe warianty stosunku do życia: „od”, „do”, „przeciw”, „z”, splot pełen sprzeczności i dramatyzmu, odsyłający nas jakoś automatycznie do, klasycznej już dziś, pozycji książkowej Horney26.

Mikrohistorie Sklepów cynamonowych, historie relacji rodzinnych, są więc opowieściami uniwersalnymi; za tym, co prywatne u Schulza, kryje się bowiem ogólna prawda (a raczej: prawdy, pytania, wątpliwości) na temat człowieka „rzuconego w świat”.


26. K. Horney, Neurotyczna osobowość naszych czasów, przeł. H. Grzegorzewska, Poznań 2007.


Tekst ukazał się w zbiorze: Literatura i różne historie. red. Barbara Gutkowska, Agnieszka Nęcka.  Katowice 2011.